Lezing Arjen Bosman

ArjenBosman01b 8 okt 2010

Arjen Bosman

Op 6 oktober beet Arjen Bosman het spits af bij de nieuwe serie lezingen voor de Oer-IJ Academie in het Huis van Hilde. De titel van zijn verhaal was ‘Rome aan de Noordzee, Burgers en barbaren te Velsen’. Hieronder een samenvatting. Het publiek kreeg de gelegenheid om vragen te stellen. Rechts op deze pagina  een opsomming daarvan.

Samenvatting lezing

2000 jaar geleden waren het roerige tijden in Nederland. De zuidelijke Nederlanden waren nog maar enkele tientallen jaren geleden veroverd door de Romeinen toen ze in 15 na Chr. een legermacht mobiliseerden om verder naar het noorden op te rukken. In Velsen (Noord-Holland) werd aan de kust een uniek fort met haven aangelegd.

Honderden Romeinse soldaten en mariniers waren hier gelegerd. Al snel kwamen echter de Friezen in opstand tegen de Romeinen. Hoewel de historische bronnen hiervan schaars zijn, kunnen we de veldslag die geleverd werd volgen aan de hand van archeologische bodemvondsten. Meer dan 500 loden slingerkogels waren er nodig om de belagers bij het fort weg te houden, maar het was uiteindelijk tevergeefs. De Romeinen trokken zich terug maar lieten een onbewoonbare, vergiftigde plaats achter. Het leverde het archeologisch oudst bekende slagveld in Nederland op!

Nog geen tien jaar later volgde een tweede poging. Opnieuw waren de Romeinen met een grootscheepse oorlogscampagne naar het noorden van Nederland en Duitsland begonnen. Natuurlijk moest er weer een basis bij Velsen komen. Dit keer kozen ze een nieuwe plek voor hun fort, 600 meter ten westen van het eerdere fort. Na een aantal jaren besloot Keizer Claudius echter dat het genoeg was en werd het fort verlaten. De Rijn zou de noordgrens van het Rijk blijven.

kaft boek arjan bosmanOp donderdag 31 maart presenteerde Arjen Bosman in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden zijn nieuwste boek Rome aan de Noordzee: burgers en barbaren te Velsen. Dit nieuwe boek vertelt het verhaal van de Romeinen in Velsen. Wat deden ze hier? Wat hebben ze gebouwd en in de bodem achtergelaten? Hoe leefden de militairen in hun forten en de Friezen in hun boerderijen? Van sommigen leren we namen kennen en van anderen, zoals Apronius en Malorix, zelfs hun daden. Dat dan wel vanuit de schaarse en gekleurde geschreven bronnen van 2000 jaar geleden.

Waarom trekken de Romeinen zich terug achter de Rijn? De rivier die daarna eeuwen lang de noordgrens van het Romeinse Rijk wordt. Hoe ging het verder met de Friezen en hun enorm belangrijke heilige plaats in de Velserbroek waar fantastische objecten geofferd zijn? Kortom: Velsen had een bijzondere positie in de Romeinse tijd, en is daardoor één van de culturele pareltjes in de geschiedenis van het Nederlandse kustgebied.

Waarom er bij Velsen tot tweemaal toe een fort is aangelegd, valt dus onder de grootse en meeslepende plannen die in Rome werden bedacht. Heeft u enig idee wat de uitstraling en betekenis was voor de regio, nu de provincie Noord-Holland? In de lezing aandacht voor de actuele stand van zaken en een samenvatting van het onderzoek in de afgelopen decennia. Voor het eerst wordt na meer dan 50 jaar onderzoek een uniek en compleet overzicht gepresenteerd, waarbij de ontwikkelingen in de vroege 1e eeuw na.Chr. uitgebreid aan bod komen.

Beknopte C.V.

Arjen Bosman (1963) groeide letterlijk op met de Romeinen in Velsen. Zijn beide ouders waren amateurarcheoloog in deze plaats. Arjen is een stap verder gegaan door archeologie te studeren en te promoveren op het vondstmateriaal van Velsen 1 (1997). Later onderzocht hij ook het fort Velsen 2. Tot op heden waren Arjens publicaties alleen voor vakgenoten beschikbaar. Met zijn publieksboek komt een persoonlijke wens van Arjen uit. Tegenwoordig runt Arjen een eigen bedrijf: Military Legacy, waarin archeologie en krijgshistorie samengaan.

Het boek Rome aan de Noordzee: burgers en barbaren te Velsen, is voor € 24,95 (excl. verzendkosten) te bestellen via de website van uitgeverij Sidestone Press uit Leiden. Het is zeer rijk geïllustreerd met veel nooit eerder gepubliceerd beeldmateriaal. Het is ook te koop in de winkel van het Huis van Hilde.

Klik hier om terug te keren naar overzicht lezingenprogramma

Vragen en antwoorden uit de zaal na de lezing van  Arjen Bosman

Vraag Femke Ouwehand: Hoe weten we dat de opgraving in Velserbroek een heilige plaats was?

Antwoord Arjen Bosman: Doordat er zeer bijzondere vondsten zijn gedaan en er geen nederzetting werd gevonden. Waarschijnlijk vonden hier al in de late IJzertijd rituele gebeurtenissen plaats en de laatst gedateerde mantelspeld komt uit de 4e eeuw na Christus. Het waren offerandes die vaak in het water werden geworpen.

Aanvulling Hans van Weenen: de Friezen hielden via het water contact met hun voorouders en er werden veel munten gevonden in de buurt van heiligdommen. Vergelijk het maar met het moderne ritueel om muntjes in fonteinen en wensputten te gooien.

Vraag Lia Vriend: Is het stom toeval dat de Velser- en de Wijkertunnel precies op de plek van de Romeinse forten zijn gebouwd of heeft het te maken met de ondergrond?

Antwoord Arjen Bosman: Het is stom toeval. Voor de bouw van de Wijkertunnel is het oudste Romeinse fort V1 volledig opgegraven en naar het tweede fort V2 is onderzoek gedaan, waarna de plaats tot beschermd gebied werd verklaard.

Vraag Jacques Jumelet: Waarom liggen de forten daar en waarom waren ze zo groot?

Antwoord Arjen Bosman: Voortschrijdend inzicht speelt een belangrijke rol. We kunnen nu bijvoorbeeld een betrouwbare gezichtsreconstructie maken van het skelet dat in een waterput werd gevonden. Via isotopenonderzoek weten we definitief dat de man van Mediterrane afkomst is. Over 20 jaar kunnen de meningen hierover weer danig verschillen van de huidige.

Vraag Henk Sauer: Zijn er in Velsen Romeinse wegen gevonden?

Antwoord Arjen Bosman: We hebben wel sporen gevonden van de poorten van fort V1 en daar zal ongetwijfeld een weg hebben gelegen naar Fort V2 in westelijke richting. Verder hebben verder naar het zuiden op de strandwal wel wegen gelegen.

Aanvulling Wim Bosman: Er zijn karrensporen gevonden vanaf de late IJzertijd tot en met de Romeinse tijd. Er is Romeins glaswerk gevonden in een inheemse boerderij en er hebben dus betrekkingen bestaan tussen de Romeinen en de oorspronkelijke bewoners.

Aanvulling Hans van Weenen: In Velsen is een houtweg gevonden uit de vroege Middeleeuwen. Die zou een relatie gehad kunnen hebben met de wegen naar de Romeinse forten.

Aanvulling Wim Bosman: het Oer-IJ veranderde hier in het Wijkermeer en er vond soms tot 2 meter afslag plaats, waardoor zeer veel sporen van wegen verloren zijn gegaan.

Vraag Femke Ouwehand: Is er in het landschap nog iets van de forten te zien?

Antwoord Wim Bosman: Je kunt wel op de vindplaats rondlopen, maar er is – behalve een informatiebord – niets meer te zien.

Vraag Léon Klein Schiphorst: Door wie werden de tijdens de lezing getoonde Romeinse sieraden gedragen? Waren de vrouwen uit Rome meegekomen? Was er sprake van gezinsleven?

Antwoord Arjan Bosman: In Velserbroek en bij de forten zijn aanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van vrouwen en kinderen. Men ontdekte een potje met roze make-up. In V2 vond men een grote mantelspeld – een typische vrouwelijke dracht uit het Alpengebied. Ook schoenen behoorden tot de vondsten en zolen in allerlei maten van groot naar klein. De man wiens skelet in de waterput werd gevonden, was 1.90 meter lang en had schoenmaat 39.

Vraag Raymond Zijp: Waren er huwelijken tussen de Romeinen en inheemse vrouwen?

Antwoord Arjen Bosman: Dat was zeker het geval en waarschijnlijk waren er zelfs Chaukische vrouwen die tot echtgenote werden genomen.

Vraag Hans van Weenen: In Woerden werd een replica van een Romeins schip getoond tijdens een festiviteit. Zou dat hier ook mogelijk zijn?

Antwoord Arjen Bosman: We hebben voorgesteld om zo’n schip tijdens Sail 2015 te laten meevaren, maar dat is helaas niet doorgegaan.

Fons Bleijendaal stelde aanvullend nog een paar schriftelijke vragen. Ze zijn voorgelegd aan Arjen Bosman en die heeft daar onmiddellijk antwoord op heeft gegeven:

Vraag: Is Velsen-1 op dezelfde plek gelegen als waar nu Velsen-Zuid ligt?

Antwoord: Nee, Velsen 1 ligt aan de zuidoever van het Noordzeekanaal. Het westelijke deel van het fort en de haven worden tegenwoordig doorsneden door de zuidelijke toerit van de Wijkertunnel. Officieel heet dit stuk land de Noord Spaarndammerpolder, voor wat daarvan over is. Velsen 2 ligt 600 m naar het westen en ligt direct ten oosten van de Velsertunnel. Dat mag je overigens wel Velsen Zuid noemen.

Vraag: Toen het Noordzeekanaal in 1875 gegraven was en men Velsen in twee stukken gesneden had (Velsen-Zuid/Velsen-Noord) is er tijdens dat graafwerk nog aandacht besteed aan de archeologie?

Antwoord: Bij het graven van het Noordzeekanaal is geen specifieke aandacht aan archeologie besteed. Wel zijn er tijdens het graven enkele (toevals)vondsten gedaan. Daarbij is in ieder geval een laat-Romeinse/vroeg middeleeuwse muntschat van 17 gouden munten ter hoogte van de Kleine Sluis gevonden. Verder zijn bij de aanleg van de Noordersluis een bronzen halsring en enkele barnstenen kralen gevonden. De datering is onduidelijk, want het zou zowel IJzertijd als vroeg middeleeuws kunnen zijn. Tegenwoordig is het anders. De aanpassingen aan het IJmuider-sluizencomplex worden nu wel archeologisch begeleid, waarbij aandacht is voor de vroege prehistorie tot en met de documentatie van Duitse bunkers.

Vraag: Toen daarna het Noordzeekanaal (enkele malen?) verbreed moest worden is er tijdens dát graafwerk nog aandacht besteed aan de archeologie?

Antwoord: Ja, met name de verbreding aan de zuidkant waarbij een deel van het dorp Oud Velsen verdween, is archeologisch gevolgd door de AWN werkgroep Velsen. Iets ten westen van Oud Velsen is een opgraving geweest naar een Bronstijd nederzetting.

Klik hier om terug te keren naar overzicht lezingenprogramma