Het Hembrugterrein in Zaandam is een voormalig terrein van Defensie van circa 43 hectare groot. Het ligt op de kruising van de Zaan en het Noordzeekanaal in de Metropoolregio Amsterdam. Het terrein vormde het hart van de Stelling van Amsterdam, en was letterlijk en figuurlijk de veiligste plek van de 135 kilometer lange verdedigingslinie. Het Ministerie van Defensie (toen nog Departement van Oorlog) realiseerde hier in 1895 een wapen- en munitiefabriek die de Stelling, in geval van belegering, van eigen munitie kon voorzien.
De fabriek was in verschillende vormen en onder verschillende namen tussen 1895 en 2003 op het Hembrugterrein gevestigd:
- Nederlandsche Machinefabriek Artillerie-Inrichtingen
- Staatsbedrijf der Artillerie Inrichtingen,
- Eurometaal NV,
- NV Gereedschapswerktuigen Industrie Hembrug’
Beknopt overzicht van de geschiedenis van het bedrijf:
- 1679: Oprichting in Delft van de Staatse Affuitmakerij van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Het bedrijf hield zich bezig met het vervaardigen van affuiten en later ook van handvuurwapens, kanonnen, munitie en precisie-instrumenten. Voor de productie waren draaibanken nodig. onder meer om granaathulzen te bewerken. Vanaf 1836 werden daarom draaibanken geproduceerd voor eigen gebruik.
- 1887: Na een grote reorganisatie krijgt het bedrijf de naam Artillerie-Inrichtingen (A.I.). In 1895 werd vanwege ruimtegebrek op de locatie in Delft aanvang gemaakt met de bouw van de munitiefabriek op het Hemveld te Zaandam. Een minstens zo belangrijke reden om het bedrijf te verplaatsen naar Zaandam was de bouw van de Stelling van Amsterdam, dat als laatste bolwerk van de landsverdediging werd beschouwd en in 1876 door Koning Willem III was geopend. Naast en op het fabrieksterrein waren gronden bestemd voor de marine, het Algemeen Verdedigingspark en het Sectorpark voor de Stelling van Amsterdam ten behoeve van de ondersteuning en bevoorrading van de forten.
- 1907: Opening van de nieuwe draaispoorbrug over het kanaal. Deze ‘Hembrug’ zou later in de bedrijfsnaam van de ‘A.I.’ opgenomen worden en was destijds de grootste draaibrug van Europa.
- 1912: De ‘A.I.’ wordt aangewezen als staatsbedrijf. Er werkten 1200 mensen, onder wie veel militairen. In 1914, na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, steeg de productie en nam het personeelsbestand toe tot ruim 8500 mensen in 1917. Na de oorlog nam dat weer af tot minder dan 2000 personeelsleden in 1921
- 1932-1945: Omstreeks 1932 nam als gevolg van de Duitse herbewapening en het dreigende oorlogsgevaar het personeelsbestand en de militaire productie bij Staatsbedrijf der Artillerie Inrichtingen opnieuw toe. Als in mei 1940 de Duitse inval in Nederland een feit is, wil men de ‘Artillerie Inrichtingen’ vernietigen om te voorkomen dat ze in de handen van de bezetter valt. Dit plan wordt echter niet uitgevoerd. De Duitse bezetter eiste na de capitulatie van Nederland dat de productie weer opgestart wordt. Dit werd in eerste instantie door de toenmalige directie geweigerd.
- Op 20 juni 1940 hervatte de A.I. onder druk van de bezetter, de productie. Directie en personeel probeerden zoveel mogelijk de productie te saboteren door het gebruik van ondeugdelijke materialen, door experts te laten afvloeien en documenten te vervalsen. Het aantal personeelsleden daalde daardoor gestaag. Het bedrijf veranderde van ondernemingsvorm en ging zich bezig houden met civiele productie. Ook hierdoor daalde de militaire productie voor de bezetter.
- 1945: Na de bevrijding werd de fabriek, waarvan het interieur compleet verwoest was, met Marshallhulp opnieuw opgestart en kreeg het naast een civiele, weer een militaire functie. Het bedrijf maakte ten behoeve van de naoorlogse mechanisering o.a. landbouwwerktuigen, waaronder zaai -, rooi -, wied – en aardappelsorteermachines. Door de Koude Oorlog ontstond er in de jaren na de Tweede Wereldoorlog opnieuw een groeiende vraag naar munitie en wapensystemen. Daarbij trok ook de productie van de draaibanken weer aan.
- 1973: De Nederlandse regering splitst het bedrijf op in twee zelfstandige onderdelen: Eurometaal NV‘ en Gereedschapwerktuigenindustrie Hembrug. Eurometaal NV‘ hield zich bezig met de productie van vuurwapens, artillerie en munitie ten behoeve van het Nederlandse leger. De Gereedschapwerktuigenindustrie Hembrug ging verder met het ontwikkelen van ultraprecisie gereedschapwerktuigen.
- 1983: De Machinefabriek Hembrug wordt geprivatiseerd en verhuist naar Haarlem. De fabriek wordt als zelfstandig bedrijf ondergebracht bij hijskraanbedrijf Figee. Tot op de dag van vandaag is ‘Hembrug’ nog in volle productie.
- 2003: Door gebrek aan opdrachten staakt Eurometaal‘ in 2003 alle productie. Er komt een einde aan het bedrijf.
Op dit terrein bevinden zich in totaal 35 rijksmonumenten. Voor een overzicht van deze monumenten, kijk op: https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_rijksmonumenten_in_Hembrug
Het Hembrugterrein is tussen 1 april en 30 november iedere laatste zondag van de maand geopend van 11 tot 17 uur.
Geraadpleegde bron(nen):
Locatie: Hembrugterrein op de kaart
Het Hembrugterrein in Zaandam is een voormalig terrein van Defensie van circa 43 hectare groot. Het ligt op de kruising van de Zaan en het Noordzeekanaal in de Metropoolregio Amsterdam. Het terrein vormde het hart van de Stelling van Amsterdam, en was letterlijk en figuurlijk de veiligste plek van de 135 kilometer lange verdedigingslinie. Het Ministerie van Defensie (toen nog Departement van Oorlog) realiseerde hier in 1895 een wapen- en munitiefabriek die de Stelling, in geval van belegering, van eigen munitie kon voorzien.
De fabriek was in verschillende vormen en onder verschillende namen tussen 1895 en 2003 op het Hembrugterrein gevestigd:
- Nederlandsche Machinefabriek Artillerie-Inrichtingen
- Staatsbedrijf der Artillerie Inrichtingen,
- Eurometaal NV,
- NV Gereedschapswerktuigen Industrie Hembrug'
Beknopt overzicht van de geschiedenis van het bedrijf:
- 1679: Oprichting in Delft van de Staatse Affuitmakerij van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Het bedrijf hield zich bezig met het vervaardigen van affuiten en later ook van handvuurwapens, kanonnen, munitie en precisie-instrumenten. Voor de productie waren draaibanken nodig. onder meer om granaathulzen te bewerken. Vanaf 1836 werden daarom draaibanken geproduceerd voor eigen gebruik.
- 1887: Na een grote reorganisatie krijgt het bedrijf de naam Artillerie-Inrichtingen (A.I.). In 1895 werd vanwege ruimtegebrek op de locatie in Delft aanvang gemaakt met de bouw van de munitiefabriek op het Hemveld te Zaandam. Een minstens zo belangrijke reden om het bedrijf te verplaatsen naar Zaandam was de bouw van de Stelling van Amsterdam, dat als laatste bolwerk van de landsverdediging werd beschouwd en in 1876 door Koning Willem III was geopend. Naast en op het fabrieksterrein waren gronden bestemd voor de marine, het Algemeen Verdedigingspark en het Sectorpark voor de Stelling van Amsterdam ten behoeve van de ondersteuning en bevoorrading van de forten.
- 1907: Opening van de nieuwe draaispoorbrug over het kanaal. Deze ‘Hembrug’ zou later in de bedrijfsnaam van de 'A.I.' opgenomen worden en was destijds de grootste draaibrug van Europa.
- 1912: De 'A.I.' wordt aangewezen als staatsbedrijf. Er werkten 1200 mensen, onder wie veel militairen. In 1914, na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, steeg de productie en nam het personeelsbestand toe tot ruim 8500 mensen in 1917. Na de oorlog nam dat weer af tot minder dan 2000 personeelsleden in 1921
- 1932-1945: Omstreeks 1932 nam als gevolg van de Duitse herbewapening en het dreigende oorlogsgevaar het personeelsbestand en de militaire productie bij Staatsbedrijf der Artillerie Inrichtingen opnieuw toe. Als in mei 1940 de Duitse inval in Nederland een feit is, wil men de 'Artillerie Inrichtingen' vernietigen om te voorkomen dat ze in de handen van de bezetter valt. Dit plan wordt echter niet uitgevoerd. De Duitse bezetter eiste na de capitulatie van Nederland dat de productie weer opgestart wordt. Dit werd in eerste instantie door de toenmalige directie geweigerd.
- Op 20 juni 1940 hervatte de A.I. onder druk van de bezetter, de productie. Directie en personeel probeerden zoveel mogelijk de productie te saboteren door het gebruik van ondeugdelijke materialen, door experts te laten afvloeien en documenten te vervalsen. Het aantal personeelsleden daalde daardoor gestaag. Het bedrijf veranderde van ondernemingsvorm en ging zich bezig houden met civiele productie. Ook hierdoor daalde de militaire productie voor de bezetter.
- 1945: Na de bevrijding werd de fabriek, waarvan het interieur compleet verwoest was, met Marshallhulp opnieuw opgestart en kreeg het naast een civiele, weer een militaire functie. Het bedrijf maakte ten behoeve van de naoorlogse mechanisering o.a. landbouwwerktuigen, waaronder zaai -, rooi -, wied - en aardappelsorteermachines. Door de Koude Oorlog ontstond er in de jaren na de Tweede Wereldoorlog opnieuw een groeiende vraag naar munitie en wapensystemen. Daarbij trok ook de productie van de draaibanken weer aan.
- 1973: De Nederlandse regering splitst het bedrijf op in twee zelfstandige onderdelen: Eurometaal NV' en Gereedschapwerktuigenindustrie Hembrug. Eurometaal NV' hield zich bezig met de productie van vuurwapens, artillerie en munitie ten behoeve van het Nederlandse leger. De Gereedschapwerktuigenindustrie Hembrug ging verder met het ontwikkelen van ultraprecisie gereedschapwerktuigen.
- 1983: De Machinefabriek Hembrug wordt geprivatiseerd en verhuist naar Haarlem. De fabriek wordt als zelfstandig bedrijf ondergebracht bij hijskraanbedrijf Figee. Tot op de dag van vandaag is ‘Hembrug’ nog in volle productie.
- 2003: Door gebrek aan opdrachten staakt Eurometaal' in 2003 alle productie. Er komt een einde aan het bedrijf.
Op dit terrein bevinden zich in totaal 35 rijksmonumenten. Voor een overzicht van deze monumenten, kijk op: https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_rijksmonumenten_in_Hembrug
Het Hembrugterrein is tussen 1 april en 30 november iedere laatste zondag van de maand geopend van 11 tot 17 uur.
Geraadpleegde bron(nen):