(Stelling van Amsterdam)

Rondom de hoofdstad Amsterdam ligt een kring van militaire verdedigingswerken verscholen: de Stelling van Amsterdam. De Stelling van Amsterdam is een 135 kilometer lange verdedigingslinie rondom Amsterdam, aangelegd tussen 1880 en 1914. Het leger, de regering en de koning(in) zouden zich binnen deze ring kunnen terugtrekken bij een aanval op Nederland. De Stelling bestaat uit 46 forten en een groot aantal batterijen, dijken, sluizen op een afstand van 15 tot 20 kilometer van Amsterdam. De 42 robuuste forten gaan gedeeltelijk schuil onder met gras bedekte aarden wallen. Het belangrijkste aspect van de Stelling, het inundatiesysteem, is tevens het meest onzichtbare. Het bestaat uit een ingenieus stelsel van sluizen, dammen en kanalen waarmee de hoofdstad, in geval van een buitenlandse aanval, door een kring van water beschermd kon worden. Aan de buitenkant van de kring werden kilometers brede stroken land onder water gezet. Deze inundatiestroken waren te diep om met manschappen te doorwaden, maar te ondiep om met schepen te bevaren. Vanwege dit inundatiesysteem werd de Stelling van Amsterdam in 1996 op de UNESCO Werelderfgoedlijst gezet als uniek monument van Hollands waterbouwkundig en defensief vernuft.

Het in 1899 gereedgekomen fort bij Velsen ligt een kleine kilometer vooruitgeschoven ten opzichte van de hoofdverdedigingslinie. Samen met het kustfort bij IJmuiden en het fort Zuidwijkermeer, zorgde het fort bij Velsen voor beheersing van het Noordzeekanaal, het grootste acces van de Stelling van Amsterdam en directe ontsluiting tot de hoofdstad.

In 1975 droeg het Ministerie van Defensie het fort over aan de Dienst der Domeinen die het fort te koop aanbood. Zowel de gemeente Beverwijk als de Provincie Noord-Holland had interesse, maar geen van beide bleek bereid er diep voor in de buidel te tasten. Het fort werd in 1979 verkocht aan ondernemer G. Kruk, eigenaar van een bedrijf dat gespecialiseerd was in de sloop van Duitse oorlogsbunkers. Kruk wilde op de plek van het fort een jachthaven aanleggen, maar de provincie weigerde hieraan mee te werken. Na lang juridisch getouwtrek kon de aannemer in 1983 beginnen met de sloop. Omdat het fort formeel geen monumentenstatus had, kon de sloop niet worden tegengehouden. Maar als gevolg van de sloopactiviteiten van de aannemer groeide het besef dat men zorgvuldig met de forten van de Stelling moest omspringen. De provincie Noord-Holland nam het voortouw met het in kaart brengen van de cultuurhistorische waarden van de Stelling. In 1989 kwam een beleidsnota uit die zorgde voor een ommekeer in het denken over de Stelling als waardevol erfgoed. In 1992 werd de formele procedure afgerond waarmee alle bouwwerken en objecten van de Stelling op de provinciale monumentenlijst terechtkwamen. Voor Fort bij Velsen was het te laat, maar de andere forten zouden niet meer in hun voortbestaan bedreigd worden.


– Website over de Stelling van Amsterdam: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/velsen/

– Provinciale website over de Stelling van Amsterdam: http://www.stellingvanamsterdam.nl/nl/ontdek/detailpagina-fort/q/id/149

– Website van Oneindig Noord-Holland: http://onh.nl/nl-NL/verhaal/8409/fort-bij-velsen-sloophamer-schudde-burgers-en-overheden-wakker

Fort bij Velsen voor de gedeeltelijke sloop. Luchtfoto uit 1977 door Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, CC BY-SA 4.0,

Locatie: Fort bij Velsen op de kaart

(Stelling van Amsterdam)

Rondom de hoofdstad Amsterdam ligt een kring van militaire verdedigingswerken verscholen: de Stelling van Amsterdam. De Stelling van Amsterdam is een 135 kilometer lange verdedigingslinie rondom Amsterdam, aangelegd tussen 1880 en 1914. Het leger, de regering en de koning(in) zouden zich binnen deze ring kunnen terugtrekken bij een aanval op Nederland. De Stelling bestaat uit 46 forten en een groot aantal batterijen, dijken, sluizen op een afstand van 15 tot 20 kilometer van Amsterdam. De 42 robuuste forten gaan gedeeltelijk schuil onder met gras bedekte aarden wallen. Het belangrijkste aspect van de Stelling, het inundatiesysteem, is tevens het meest onzichtbare. Het bestaat uit een ingenieus stelsel van sluizen, dammen en kanalen waarmee de hoofdstad, in geval van een buitenlandse aanval, door een kring van water beschermd kon worden. Aan de buitenkant van de kring werden kilometers brede stroken land onder water gezet. Deze inundatiestroken waren te diep om met manschappen te doorwaden, maar te ondiep om met schepen te bevaren. Vanwege dit inundatiesysteem werd de Stelling van Amsterdam in 1996 op de UNESCO Werelderfgoedlijst gezet als uniek monument van Hollands waterbouwkundig en defensief vernuft.

Het in 1899 gereedgekomen fort bij Velsen ligt een kleine kilometer vooruitgeschoven ten opzichte van de hoofdverdedigingslinie. Samen met het kustfort bij IJmuiden en het fort Zuidwijkermeer, zorgde het fort bij Velsen voor beheersing van het Noordzeekanaal, het grootste acces van de Stelling van Amsterdam en directe ontsluiting tot de hoofdstad.In 1975 droeg het Ministerie van Defensie het fort over aan de Dienst der Domeinen die het fort te koop aanbood. Zowel de gemeente Beverwijk als de Provincie Noord-Holland had interesse, maar geen van beide bleek bereid er diep voor in de buidel te tasten. Het fort werd in 1979 verkocht aan ondernemer G. Kruk, eigenaar van een bedrijf dat gespecialiseerd was in de sloop van Duitse oorlogsbunkers. Kruk wilde op de plek van het fort een jachthaven aanleggen, maar de provincie weigerde hieraan mee te werken. Na lang juridisch getouwtrek kon de aannemer in 1983 beginnen met de sloop. Omdat het fort formeel geen monumentenstatus had, kon de sloop niet worden tegengehouden. Maar als gevolg van de sloopactiviteiten van de aannemer groeide het besef dat men zorgvuldig met de forten van de Stelling moest omspringen. De provincie Noord-Holland nam het voortouw met het in kaart brengen van de cultuurhistorische waarden van de Stelling. In 1989 kwam een beleidsnota uit die zorgde voor een ommekeer in het denken over de Stelling als waardevol erfgoed. In 1992 werd de formele procedure afgerond waarmee alle bouwwerken en objecten van de Stelling op de provinciale monumentenlijst terechtkwamen. Voor Fort bij Velsen was het te laat, maar de andere forten zouden niet meer in hun voortbestaan bedreigd worden.


- Website over de Stelling van Amsterdam: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/velsen/- Provinciale website over de Stelling van Amsterdam: http://www.stellingvanamsterdam.nl/nl/ontdek/detailpagina-fort/q/id/149- Website van Oneindig Noord-Holland: http://onh.nl/nl-NL/verhaal/8409/fort-bij-velsen-sloophamer-schudde-burgers-en-overheden-wakker

Fort bij Velsen voor de gedeeltelijke sloop. Luchtfoto uit 1977 door Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, CC BY-SA 4.0,


Meer info