Sporen uit Romeinse tijd
Archeologische vondsten vertellen bewoningsverhaal
Jan de koning & Rob van Eerden

In de gebieden waar de zee en de rivieren rijke bodems hadden afgezet was het goed boeren. Zo gauw als de monding van het Oer-IJ verzandde stroomde de voormalige binnendelta vol met kolonisten.
Het Oer-IJ-gebied ontleent zijn cultuurhistorische waarde voor een belangrijk deel aan de grote dichtheid aan bewoningssporen uit de Late IJzertijd en Romeinse tijd. In deze periode, van circa 200 voor tot 300 na Christus, waren grote delen van het voormalige getijdengebied zeer geschikt voor bewoning. De uitgestrekte, door eb en vloedwerking afgezette, zavelige gronden leverden rijke weidegronden voor het vee. Op de wat hoger gelegen zandige delen kon gewoond en geakkerd worden. Het aantal nederzettingen bereikte in de Romeinse tijd een piek. Ze lagen niet alleen op de hogere zandgronden, zoals de strandwallen en de duinen, maar na het sluiten van het zeegat ook op de kreekruggen en de rand van het veengebied.
De grote hoeveelheid Friese potten zijn een bezienswaardigheid in het provinciaal archeologiecentrum Huis van Hilde in Castricum. Het bewijst de overweldigende dichtheid aan nederzettingen in Noord-Holland tijdens de Romeinse periode.

Een belangrijk deel van de vaste presentatie van Huis van Hilde, het provinciaal archeologiecentrum, is gewijd aan de archeologie van het Oer-IJ-gebied. Ook zijn er zijn enkele synthetiserende overzichten gepubliceerd (Brandt et al. 1987, Meffert 1998, Kok 2008). Belangrijk is ook de publicatie van Castricum-Oosterbuurt door Hagers en Sier uit 1999. Naast de archeologie die hierin centraal staat is de reconstructie van het toenmalige landschap een zeer belangrijke rode draad. Hierbij zijn kaartreconstructies gemaakt (Vos 1983; Vos et al. 2010; Vos 2015). Tal van ecologische studies maakten het ook mogelijk ons een voorstelling te maken van de begroeiing en natuurlijke inrichting van dit landschap (zie bijvoorbeeld de bijdragen van J. de Jong en Groenman-van Wateringen in de Assendelver Polder Papers (Brandt et al. 1987).
Landschap

In tegenstelling tot de Romeinen waren de Friezen (en ook andere Germaanse stammen) volledig thuis in de moerassen van Noord-Holland en konden de Romeinse legers bestrijden op een wijze die voor de zuiderlingen rampzalig bleek.
In de Late IJzertijd en Romeinse Tijd worden bijna alle bruikbare delen van het voormalige getijdengebied bewoond of benut. Natuurlijk lagen hun nederzettingen ook in het duingebied en op de hoge zandruggen in het binnenland die ooit kustlijn waren geweest, maar daar was de bewoning minder dicht. Verzande geulen zoals bij Dorregeest en hoge wadplaten die niet meer overstroomden zoals bij Castricum, waren ook uitermate geschikt voor bewoning. Voor het eerst worden in deze periode ook de randen van het veengebied bewoond, zoals bij Krommenie en Assendelft.
De voorouders van deze mensen bewoonden vooral de hogere zandruggen, die wel vaak grensden aan het getijdengebied. Vanaf circa 200 v.Chr. is de voedselrijke, veilige en zoete voormalige binnendelta geschikt voor ‘kolonisatie’ . Voor iedere periode kan de locatiekeuze voor bewoning en landbouw dus net iets anders zijn. Met kennis van het oude landschap en goede paleogeografische kaarten is te voorspellen of er sporen uit een specifieke archeologische periode zijn te verwachten. Zo zullen in de dorpskern van Castricum bijvoorbeeld geen sporen uit de Bronstijd aangetroffen worden. Dit gebied was in die periode immers nog open zee.
Bewoning van het Oer-IJ-gebied in de Romeinse Tijd
Over de auteurs:
- Drs. Jan de Koning (1965) studeerde af als archeoloog aan het Albert Egges van Giffen Instituut voor Pre- en Protohistorie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is werkzaam als archeoloog bij Hollandia archeologen te Zaandijk.
- Drs.ing. Rob van Eerden (1964) werd opgeleid tot cultuurlandschapskundige en is als beleidsadviseur archeologie – cultuur en cultuurhistorie verbonden aan de Provincie Noord-Holland.
Geraadpleegde bronnen
- Bazelmans. J., M.F.P. Dijkstra & J. de Koning, 2001. Holland in het eerste millennium. In: T. de Nijs & E. Beukers (eds.), De Geschiedenis van Holland. Deel I tot 1572, pp. 20- 68. Hilversum. Besteman, J.C. & A.J. Guiran, 1987. An early peat bog reclamation area in medieval Kennemerland. Assendelver Polders. In: R.W. Brandt, W. Groenman-van Waateringe and S.E. van der Leeuw (eds.), Assendelver Polder Papers 1. Cingula 10. Amsterdam, pp. 297–332.
- Bloemers, J.H.F. & L.L. Therkorn z.j. (2003). Wisselende seizoenen en verborgen landschappen. Wetland archeologie in de Velserbroek, z.pl. (Haarlem, Provincie NoordHolland).
- Bosman, W.J. & R.A. van Eerden, 2009. In: R. Roos (red.), Duinen en mensen Kennemer land. Uitgave Stichting NatuurMedia in samenwerking met PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland.
- Bosman, A.V.A.J. & W.J. Bosman, 2012. ‘Velserbroek B6, een offerplaats gedurende de Romeinse Tijd’ (Military Legacy Rapport 227). Woerden.
- Bosman, A.V.A.J., 2016. Rome aan de Noordzee, Burgers en barbaren te Velsen. Leiden.
- Brandt, R.W., W. Groenman-van Waateringe & S.E. van der Leeuw (eds.), 1987. Assendelver Polder Papers I (Cingula 10). Amsterdam.
- Dekkers, C., G. Dorren & R. van Eerden, 2006. Het land van Hilde. Archeologie in het Noord-Hollandse kustgebied. Utrecht.
- Diederik, F, 2013. IJzertijd aardewerk in Noord-Holland; analyse van het vondstmateriaal uit het Romeinse fort Velsen 1. Provinciale archeologische reeks, nr. 1.
- Eerden, R. van (ed.), 2004. Behoud en beheer van archeologische vindplaatsen in het Oer- IJ-gebied. Provincie Noord Holland, Haarlem.
- Hagers, J.K. & M.M. Sier, 1999. CastricumOosterbuurt, bewoningssporen uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen. Rapporten Archeologische Monumentenzorg 53, Amersfoort.
- Koning, J. & P. Vos, 2007. De opgraving van een prehistorische boomstamkano in Uitgeest. Met bijdragen van L. Koehler, E. Hanraets, T. Vernimmen, E. Jansma, O. Brinkkemper en C. Vernimmen. Hollandiareeks 170, Zaandijk,
- Koning, J. de, 2007. 3000 jaar bewoning bij Assum, Nederzettingssporen uit de late Bronstijd/vroege IJzertijd, midden IJzertijd, Romeinse Tijd en Late Middeleeuwen bij Uitgeest Waldijk en de Assummervaart. Met bijdragen van: P. Vos (Geologie), T. Vernimmen (Archeobotanie) en L. De Vries (Archeozoölogie). Hollandia-reeks 199, Zaandijk.
- Koning, J. de, 2003. Why did they leave? Why did they stay? On continuity versus discontinuity from Roman times into the early Middle Ages in the western coastal area of the Netherlands. In: Grünewald, TT. & S. Seibel (eds.). Kontinuität und Diskontinuität. Germania inferior am Beginn und am Ende der Römischen Herrschaft. Beiträge des Deutsch-Niederländischen Kolloquiums in der Katholieke Universität Nijmegen (27. bis 30.06.2001), p. 53-82. Berlin, New York.
- Koning, J. de, 2016. Terug naar Dorregeest… Uitgeest-Dorregeest, offerplaats, nederzetting en kerk. Bewoning en grafritueel vanaf de late ijzertijd tot de late Middeleeuwen. Hollandia-reeks 500, Zaandijk.
- Koning, J. de, 2017. 50 jaar later. Terug naar het “Hain”, een vijfhoekige omheining uit de Vroeg Romeinse Tijd. Proefsleuvenonderzoek op het Provily Sportpark te Krommenie. Hollandia-reeks 629, Zaandijk.
- Kok, M.S.M., 2008. The homecoming of religious practice: an analysis of offering sites in the wet low-lying parts of the landscape in the Oer-IJ area (2500 BC-AD 450). Proefschrift Universiteit van Amsterdam.
- Lange, S., E. Besselsen & H. van Londen, 2004. Het Oer-IJ estuarium. Archeologische Kennis Inventarisatie (AKI). AAC publicaties 12, Amsterdam.
- LANGE, S., 2017. Uit het juiste hout gesneden. Houten voorwerpen uit archeologische context tot 1300 n.Chr. Nederlandse Archeologische Rapporten 54, Amersfoort.
- Lendering, J. & A. Bosman, 2010. De rand van het Rijk. De Romeinen en de Lage Landen. Atheneum – Polak & Van Gennep, Amsterdam.
- Meffert, M., 1998. Ruimtelijke relaties in het Oer-IJ-estuarium in de Romeinse IJzertijd met nadruk op de Assendelver polders. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.
- Morel, J.M.A.W., 1986. The Early Roman defended harbours at Velsen, North Holland. In: C.Unz (red.), Studien zu den Militärgrenzen Roms 3, 13. International Congress of Roman Frontier Studies. Oxford (British Archaeological Reports Int. Ser. 71), pp. 475 -494.
- Morel, J.M.A.W., 1988. De Vroeg Romeinse versterking te Velsen. Fort en haven. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.
- Morel, J. & W. Groenman-van Waateringe, 1993. Opkomst en ondergang van een Romeins havenfort. In: J.H.F.Bloemers, W. Groenman-van Waateringe & H.A. Heidinga (eds.), Voeten in de Aarde. Een kennismaking met de moderne Nederlandse archeologie. Amsterdam, pp. 45-60.
- Regteren Altena, J.F. van, 1970. The coastal dunes of the western Netherlands; geology, vegetational history and archaeology. (Chapter V, Archeology). Mededelingen Rijks Geologische Dienst, Nieuwe Serie 21, pp.133167.
- Therkorn, L.L., 2004. Landscaping the powers of darkness & light. 600 BC – 350 AD settlements concerns of Noord-Holland in a wider perspective. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.
- Therkorn, L.L., R.W. Brandt, J.P. Pals & M. Taylor, 1984. An Early Iron Age farmstead: Site Q of the Assendelver Polders Project, PPS 50, pp. 351-373.
- Therkorn, L.L., E. Besselsen, M. DiepeveenJansen, S. Gerritsen, J. Kaarsemaker, M. Kok, L. Kubiak-Martens, J. Slopsma & P. Vos, 2009. Landscapes in the Broekpolder, Excavations around a monument with aspects of Bronze Age to the Modern (Beverwijk & Heemskerk, N-H), vol. 1. AAC/ Projectenbureau, University of Amsterdam, 228 pp.
- Vos, P., 1983. De relatie tussen de geologische ontwikkeling en de bewonings ge- schiedenis in de Assendelver polders vanaf 1000 voor Chr. In: R.W. Brandt, G.J. van der Horst en J.J. Stolp (red.): De Zaanstreek archeologisch bekeken. Zaanstad. pp. 6-32.
- Vos, P.C., R. A. van Eerden & J. de Koning, 2010. Paleolandschap en archeologie van het PWN duingebied bij Castricum. Rapportage van een multidisciplinair onderzoeksprogramma uitgevoerd naar aanleiding van geologische en archeologische veldopnamen in acht bouwputten gelegen binnen het duinwater win gebied van PWN bij Castricum. Deltares rapport, kenmerk 0912-0242, Utrecht.
- Vos, P.C., 2015. Origin of the Dutch coastal landscape. Long term evolution of the Netherlands during the Holocene, described and visualized in national, regional and local palaeogeographical map series. Barkhuis, Groningen.