Geld als water?
Landaanwinning in het Oer-IJ gebied, 1500-1760
Diederik Aten

Het beleg van Alkmaar gezien vanuit het noorden. Onder de zuidzijde van de blank gezette Vroner meer en het Zwijns meertje, drooggemaakt respectievelijk 1561 en 1565. Links het Schermeer en boven de geïnun deerde Achtermeer en Heilooër meer. Links de tijdens de Allerheiligenvloed van 1570 weer volgelopen Berger- en Egmondermeer. Anoniem, voor 1573.
In de Middeleeuwen won het water snel terrein in het veen achter de duinen. De ontwatering van de veenkussens door kolonisten leidde tot een snelle daling van het maaiveld. Het niveauverschil in de riviertjes die door het veen slingerden nam hierdoor af. Op een gegeven moment bleef het water op de laagste plekken staan. Er vormden zich meertjes waarvan de golven voortdurend aan de zachte, venige oevers knabbelden. Zo namen ze snel in omvang toe. Natuurlijk legde de bevolking dijken aan (Aten 2007). Maar binnen de dijkringen werd het door de maaivelddaling ook steeds natter. Eind 15e eeuw was akkerbouw bijna onmogelijk geworden en verkeerde de veehouderij door de aanhoudende wateroverlast in zware moeilijkheden.

De tijdens de Kerstvloed van 1717 in de Sint Aagtendijk en Assendelver Zeedijk geslagen gaten (noorden links). Na deze vloed werd een dwarsdijk aangelegd tussen beide dijken langs de hoog opgeslibde buitendijkse landen. Achter de grote door braak in de Assendelver Zee dijk het uit 1638 daterende droogmakerijtje De Vliet. Tijs Claasz., uitgave wed. N. Visser, na 1717.
De Achtermeer leverde kennelijk winst op omdat in de jaren 1540-1570 bij elkaar 15 meren rond Alkmaar werden leeggemalen. Daaronder bevonden zich in Kennemerland tussen Alkmaar en Beverwijk het Dorregeestermeertje (27 hectare) tussen bij Akersloot en het Heilooërmeer (45 hectare) en Boekelermeer (340 hectare) in de buurt van Heiloo. In 1557 verleende Philips II, die ondertussen zijn vader Karel V was opgevolgd, een octrooi voor het Dorregeestermeertje aan de Alkmaarse poorter Aem Claesz. Twee jaar later werd daar de eerste oogst binnengehaald (Nationaal Archief (NA), nr. tg. 3.01.27.02, inv.nr. 10). In 1567 volgde het Heilooër of Nieuwpoortermeer (Kooiman 1936). De Boekelermeer vormde de laatste 16e-eeuwse droogmakerij in het Oer-IJ gebied. In juli 1567 verkregen Jarigh van Tjepma en Jacob Reyersz. van Waerdendel een octrooi.

De droogmakerijen rond Alkmaar (noorden rechts). Direct ten zuiden van de stad de Achtermeer en even verderop de Heilooërmeer. Louris Pietersz., voor 1573
Nadat de rust was weergekeerd, werden de blank gezette meren opnieuw leeggemalen, soms door de oude landeigenaren, soms door nieuwe investeerders. Het Dorregeestermeer werd bijvoorbeeld in 1579 aangepakt door de Akersloter Geerloff Dielofsz. cum suis. Ook dit poldertje was 'in den troublen tijt ingelopen ende zeer (…) woest leggende'. In of kort na 1583 was het voortaan tevens als de Dielofsmeer bekende poldertje weer droog ; NA, tg. 3.01.27.02, inv.nrs. 1002, 1007).
De befaamde Gouden Eeuw was toen al duidelijk onderweg. De economie groeide razendsnel en in de handel, industrie en scheepvaart werden fortuinen verdiend. Vanaf 1580 schoten bovendien de pacht- en grondprijzen omhoog (van Zwet, 2009). Dat maakte landaanwinning een zeer aantrekkelijke optie om het opgehoopte kapitaal te beleggen. In 1607 verleende het gewestelijk bestuur, de Staten van Holland, een octrooi tot droogmaking van de Beemster (7200 hectare) aan een compagnie van Amsterdamse kooplieden en Haagse ambtenaren. De Beemster viel in 1612 droog. De kosten beliepen 1,2 miljoen gulden, maar na enkele moeilijke jaren haalden de investeerders rendementen van wel tien procent op de oorspronkelijke investering (van Zwet 2009). Het hek was van de dam en in minder dan drie decennia werden bijna alle andere meren in Holland benoorden het IJ leeggemalen inclusief de piepkleine Vliet (21 hectare) ten westen van Assendelft in 1638 (Kooiman 1936).

De regio tussen Amsterdam en Alkmaar met het Oer-IJ gebied halverwege de 19e-eeuw. De landaanwinningen zijn donkergroen ingekleurd
In het Oer-IJ-gebied bleef uiteindelijk slechts één meer van formaat over, het Lange- of Alkmaardermeer, hoewel ook hiervoor in 1632 een octrooi is verleend (Wortel 1960). Na het droogvallen van de Starnmeer in 1643 was het met de landaanwinning gedaan. Na 1650 begonnen de grondprijzen te dalen.
Aan begin van de 18e eeuw kwam de landbouw in een diepe en ettelijke decennia aanhoudende crisis terecht (van Zwet 2009). Niemand was nog bereid ook maar een cent in het droogmaken van meren of het inpolderen van buitendijkse slikken en kwelders te riskeren. Toch kwam het begin 18e eeuw tot bedijking van hoog opgeslibde gronden in het Wijkermeer in het kader van verhoging van de waterveiligheid na de Kerstvloed van 1717.
In dat jaar brak tijdens een noordwesterstorm op eerste kerstdag de Sint Aagtendijk langs het Wijkermeer op twee plaatsen. In de Assendelver Zeedijk vielen zes gaten ). Grote delen van de Zaanstreek en Waterland verdwenen onder het zoute water. De ellende was enorm. Eind februari 1718 waren de dijken weliswaar weer dicht, maar het werd zomer voordat men overal het water van het land had (Bogaert 1719; Danner et al. 1994). Deze overstroming leidde tot ingrijpen van de Staten van Holland. Die reorganiseerde het dijkbeheer.
Assendelft werd verder in overweging gegeven een dwarsdijk aan te leggen tussen de Sint Aagtendijk en de Assendelver Zeedijk. Deze circa anderhalve kilometer lange overdijking zou een bijna tien kilometer lange lus van beide genoemde oude zeedijken tot binnendijk maken. Op deze manier werd meteen een gebied van ruim 150 hectare hoog opgeslibde gronden ingepolderd. Assendelft koos inderdaad voor de overdijking. De nieuwe polder werd bekend als Binnengedijkte Buitenlanden of De Noorderbuitendijken (Resoluties Staten van Holland, 24-03 en 22-07-1718, 02-05 en 23-06-1719).

Begin 15e eeuw werden bij Alkmaar reeds grote poldermolens gebouwd. Deze bezaten een brede achtkantige fundering om te voorkomen dat de constructie in de zachte bodem wegzakte. Ze waren uitgerust met een groot scheprad waarmee het water effectief ongeveer een meter opgevoerd kon worden. F. Schoorl, 1816.
Meer over de auteur
Dr. Diederik Aten (1959) studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en volgde de archivarisopleiding aan de Rijksarchiefschool (1997-1998). Hij is sinds 1997 als waterschapshistoricus werkzaam bij het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.
Geraadpleegde bronnen
- ATEN, D., 1999. De Boekelermeer. Jonkheren, (trek)arbeiders en rietlanden in een polder bij Alkmaar. Oud Alkmaar. Tijdschrift van de Historische Vereniging Alkmaar 23 (2): 1-12.
- ATEN, D., 2007. Een afgerond geheel. Waterstaat en waterschappen ten noorden van het IJ tot 1800. E. Beukers (red.), Hollanders en het water. Twintig eeuwen strijd en profijt. Verloren, Hilversum: pp.23-60.
- Aten, Diederik (m.m.v. Harry de Raad en Edith M. Verschoor), 2012. ‘Nyeuwen land uuyte Achtermeer. Discussie rond de Achtermeer als eerste droogmakerij’, Oud Alkmaar 36 nr. 1, pp. 1-9.
- BOGAERT, A., 1719. De kersvloedt van den jare MDCCXVII. G. Bosch, Amsterdam.
- BICKER CAARTEN, A., 1990. Middeleeuwse watermolens in Hollands polderland 1407/08-rondom 1500. Stichting Uitgeverij Noord-Holland, Wormerveer.
- BOR, P.C., 1679. Oorspronk, begin en vervolg der Nederlandsche oorlogen, beroerten en borgerlyke oneenigheden. Wed. J. van Someren, Amsterdam.
- BORGER, G.J., 2004. De Achtermeer bij Alkmaar, de oudste droogmakerij? Historisch-Geografisch Tijdschrift 22 (1): 3749.
- DANNER, H.S., H.Th.M. LAMBOOIJ & C. STREEFKERK, 1994. …Die water keert. 800 jaar regionale dijkzorg in Hollands Noorderkwartier. Stichting Uitgeverij NoordHolland, Wormerveer.
- FRUIN, R., 1876. Enqueste ende informacie upt stuck van der reductie ende reformatie van den schiltaelen (…) over de landen van Hollant ende Vrieslant gedaen in den jaere MCCCCXCIIII. E.J. Brill, Leiden.
- KOOIMAN, D., 1936. De zeeweringen en waterschappen van Noordholland. Samsom, Alphen aan den Rijn.
- KUYS, J. & J.T. SCHOENMAKERS, 1981. Landpachten in Holland, 1500-1650. Historisch Seminarium van de Universiteit van Amsterdam 1981.
- MIN, B.I., 2017. Lamoraal van Egmond en Hendrik van Brederode, initiatiefnemers van de Berger- en Egmondermeer. Handelingen van het Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde 18 (2017): 415-435.
- RESOLUTIEN (1718-1719). — van de Heeren Staaten van Hollandt ende Westvrieslandt.
- WORTEL, T.P.H., 1960. Over de geschiedenis van het Alkmaardermeer. De Waterkampioen 1046 (sep. 1960): 885-888.
- ZWET, H. VAN, 2009. Lofwaerdighe dijckagies en miserabele polders. Een financiële analyse van de landaanwinningsprojecten in Hollands Noorderkwartier, 15971643. Verloren, Hilversum.